102. Chemia napojów wyskokowych: whisky/whiskey

Uwaga: Wpisy dotyczące napojów alkoholowych mają na celu zapoznanie czytelnika z właściwościami, składem chemicznym oraz metodami wytwarzania tych produktów – w żadnym razie nie stanowią zachęty do konsumpcji.

W przeciwieństwie do tequili objętej restrykcyjnymi wymaganiami co do surowca i produkcji, whisky jest wytwarzana na całym świecie z przeróżnych surowców skrobiowych. Zaczniemy jednak od rozważań językowych. Funkcjonują dwie pisownie tej nazwy: whisky i whiskey, przy czym tej drugiej wersji używa się w odniesieniu do trunków produkowanych w Irlandii i Stanach Zjednoczonych. Whisky pochodząca ze Szkocji jest czasem określana jako Scotch (szkocka), co jest skrótem od Scotch whisky.

Z kolei trunki wytwarzane w USA z kukurydzy jako głównego składnika skrobiowego nazywane są bourbon (burbon) – ta nazwa pochodzi od Bourbon County, w pobliżu którego mieściły się destylarnie używające tego określenia jako nazwy gatunkowej już w XVIII wieku. To wyjaśnienie bywa jednak kwestionowane: niektórzy historycy sugerują, że nazwa bourbon pochodzi od Bourbon Street w Nowym Orleanie (ulicy znanej z piosenki Stinga o wampirach, Moon Over Bourbon Street) albo od XVIII-wiecznego regionu Old Bourbon w stanie Wirginia.

Termin „whisky” pochodzi natomiast z klasycznego języka gaelickiego, używanego w Szkocji i Irlandii między XIII a XVIII wiekiem, od słowa uisce/uisge oznaczającego wodę. Wzięło się to z tłumaczenia łacińskiego określenia destylowanego alkoholu, aqua vitae („woda życia”), które w polszczyźnie stało się okowitą.

Przejdźmy jednak w końcu do konkretów bliższych chemii. Produkcja whisky z surowca skrobiowego, czyli np. ziaren zbóż (głównie jęczmienia, żyta i pszenicy, w przypadku burbona kukurydzy, która musi stanowić 51% użytych zbóż), obejmuje klasyczne etapy:

  1. Słodowanie (ang. malting), czyli leżakowanie namoczonych ziaren, podczas którego rozpoczyna się w nich proces kiełkowania. Towarzyszy mu powstawanie enzymów, które będą rozkładać skrobię na prostsze cukry w późniejszym etapie produkcji. Proces ten jest przerywany po kilku dniach suszeniem gorącym powietrzem w specjalnych piecach. Wiele szkockich whisky wytwarza się ze słodu suszonego w piecach opalanych torfem, co nadaje końcowemu trunkowi dymny posmak.
  2. Śrutowanie (ang. milling), czyli mielenie słodu po oddzieleniu kiełków uśmierconych podczas suszenia. W ten sposób powstaje tzw. śruta.
  3. Zacieranie (ang. mashing), czyli ogrzewanie zawiesiny śruty w wodzie. W trakcie tego etapu enzym diastaza rozkłada skrobię i dekstryny na cukry proste. Na koniec powstały roztwór cukrów, zwany brzeczką, odfiltrowuje się od resztek śruty („wysłódek”).
  4. Brzeczkę poddaje się fermentacji – drożdże, zwykle z gatunku Saccharomyces cerevisiae, używanego też w piwowarstwie i innych dziedzinach przemysłu spożywczego, przetwarzają cukry na etanol oraz dwutlenek węgla i tzw. kongenery, czyli produkty uboczne fermentacji. Są one ważnym czynnikiem decydującym o smaku powstającego napoju, a należą do nich m.in. metanol i inne alkohole, aceton, estry, taniny, etanal, furfural i inne aldehydy. Fermentację prowadzi się do osiągnięcia stężenia etanolu w przedziale 5÷10% mas.
  5. Destylacja w celu zwiększenia stężenia C₂H₅OH. Można jej poddać zarówno odfiltrowany płyn pofermentacyjny, jak i całą płynną zawartość kadzi fermentacyjnej, nazywaną po angielsku wash. Także to ma znaczny wpływ na smak końcowego trunku. Destylację prowadzi się w aparaturze wykonanej z miedzi, wiążącej obecne w destylacie związki siarki, które mogłyby być źródłem nieprzyjemnego smaku. Nawet jeśli w przemysłowych destylarniach używana jest tańsza aparatura ze stali nierdzewnej, jest ona pokryta od wewnątrz warstwą miedzi.
  6. Leżakowanie (ang. maturation lub aging), które odbywa się w beczkach, optymalnie dębowych. Ten etap ma również ogromne znaczenie dla końcowego smaku i barwy trunku. Zachodzi wtedy kilka procesów, z których najważniejszym jest ekstrakcja, dzięki której do roztworu przedostają się nowe związki organiczne. Należą do nich zwłaszcza aldehydy i kwasy, np. wanilina, kwas wanilinowy oraz aldehyd syringowy (4-hydroksy-3,5-dimetoksybenzaldehyd). Do leżakowania burbona używa się nowych beczek pokrytych od wewnątrz warstwą węgla drzewnego. Inne rodzaje whisky bywają leżakowane także w beczkach po burbonie, porto, rumie lub sherry, co nadaje produktowi określony smak. Minimalny czas leżakowania zależy od kraju: w USA wynosi 2 lata, a np. w Szkocji, Irlandii czy Japonii – 3 lata. Co ciekawe, alkohol odparowuje podczas leżakowania i ze 160-litrowej beczki może „uciec” nawet 45 litrów napoju (co w gorzelnictwie jest tradycyjnie określane jako „anielska działka” [ang. angel’s share]).

Po leżakowaniu whisky butelkuje się; stężenie etanolu w gotowym produkcie wynosi co najmniej 40%, aczkolwiek w obrocie znajduje się tzw. whisky beczkowa (ang. cask-strength whisky), zawierająca do dwukrotnie więcej C₂H₅OH. Raczej nie należy spożywać tej odmiany bez rozcieńczania.

Z handlowego punktu widzenia whisky dzieli się na malt whisky produkowane wyłącznie ze słodowanego jęczmienia oraz grain whisky wytwarzane z dowolnego zboża. Malt whisky są następnie klasyfikowane na single malt (z jednego rodzaju słodu), blended malt (mieszanka kilku single malt) oraz blended whisky (mieszanka kilku dowolnych odmian malt whisky).

Początkowo whisky produkowano tylko w krajach anglosaskich, jednak od dłuższego czasu wytwarza się ją praktycznie na całym świecie, m.in. w Danii, Niemczech, Japonii, Indiach, Meksyku, a nawet w Polsce. O ile nasza produkcja ma raczej charakter lokalny (choć datuje się jeszcze z czasów międzywojennych), to np. japońska whisky dokonała w bieżącym stuleciu aktywnej ekspansji na cały świat. Japońskie whisky muszą spełniać pewne warunki (choć nie tak surowe jak tequila): wszystkie etapy produkcji aż do butelkowania powinny odbywać się w Japonii, z użyciem japońskiej wody i optymalnie beczek z dębu japońskiego mizunara.

Co ciekawe, przeprowadzono też eksperyment polegający na leżakowaniu whisky w warunkach mikrograwitacji. Whisky leżakowana przez trzy lata na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) miała inny smak i skład niż trunek otrzymany pod normalnym ciążeniem. Analiza metodą HPLC wykazała, że odpowiada za to większe stężenie substancji wyekstrahowanych z drewna.

Z uwagi na skomplikowany proces produkcji whisky stanowi mieszaninę kilkudziesięciu związków chemicznych. Poza już wspomnianymi substancjami znajdziemy tam m.in. taniny, terpeny, estry kwasów tłuszczowych, pirydyny, pikoliny, pirazyny oraz tiofeny i polisiarczki. Słowem, sama chemia.

Wpis opublikowany pierwotnie na Facebooku w grupie „Chemia dla nauczycieli” Wydawnictwa Nowa Era.

[źródła: https://en.wikipedia.org/wiki/Whisky; https://en.wikipedia.org/wiki/Bourbon_whiskey; https://en.wikipedia.org/wiki/Congener_(beverages); https://en.wikipedia.org/wiki/Syringaldehyde; https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_whisky; https://en.wikipedia.org/wiki/Quercus_crispula]

[źródła ilustracji: https://aleeksalkohole.pl/pl/p/Zestaw-degustacyjny-do-whisky-Glencairn-Glass/4844; https://hoppydaysbrewingsupplies.com.au/product/malted-corn-voyager/; https://www.kilchomandistillery.com/distillery-news/behind-the-scenes-mashing-fermenting-distilling/;  Kelvin Cooperage, ScotchWhisky.com; Compound Interest, https://www.compoundchem.com/2015/03/31/whisky/]

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *